سود بازرگانی چیست و چه تفاوتی با حقوق گمرکی دارد؟

سود بازرگانی چیست؟ یکی از هزینه هایی است که وارد کنندگان هنگام ترخیص کالا از گمرک پرداخت می کنند. این سود در کنار حقوق گمرکی و سایر عوارض، حقوق ورودی کالا را تشکیل می دهند. تفاوت سود بازرگانی با حقوق گمرکی در تعیین نرخ، نحوه محاسبه و هدف شان است.

در این مقاله از «وانیکس کمپانی» به طور کامل درباره سود بازرگانی در گمرک چیست و تفاوت هایش با حقوق گمرکی صحبت می کنیم.

سود بازرگانی چیست؟

سود بازرگانی بخشی از «حقوق ورودی» کالاهای وارداتی است که وارد کنندگان هنگام ترخیص کالا از گمرک پرداخت می کنند. مبلغ سود بازرگانی توسط هیئت وزیران تعیین می شود و بر اساس نوع کالا، شرایط بازار، میزان تولید داخلی و سیاست های تجاری دولت تغییر می کند (نرخ ثابتی ندارد).

اگر بخواهیم از نظر قانونی تعریف کامل تری از این سود داشته باشیم، باید بگوییم:

«سود بازرگانی نوعی مالیات غیرمستقیم بر کالاهایی است که وارد کشور می شوند. واردکنندگان باید این سود را به صورت ریالی و بر اساس ارزش کالا هنگام ورود به کشور و در قالب حقوق ورودی به گمرک بپردازند.»

تا اینجا، چندین بار از اصطلاح «حقوق ورودی» نام بردیم. با بررسی این عبارت می توانیم به اطلاعات دقیق تری نسبت به مفاهیم سود بازرگانی و حقوق گمرکی برسیم.

حقوق ورودی چیست؟

حقوق ورودی در نظام گمرک کشور به مجموعه هزینه هایی گفته می شود که هنگام واردات از چین و سایر کشورها به ایران از واردکننده دریافت می شود. این حقوق بر اساس قانون امور گمرکی شامل حقوق گمرکی (درصدی ثابت از ارزش کالا)، سود بازرگانی (نرخ متغیر تعیین شده توسط دولت) و سایر عوارض قانونی است. همه این موارد بر مبنای ارزش گمرکی کالا محاسبه می شوند.

فرمول حقوق ورودی به صورت زیر است:

سایر عوارض قانونی + سود بازرگانی + حقوق گمرکی = حقوق ورودی

نکته مهم: سایر عوارض قانونی شامل عوارض هلال احمر و مالیات بر ارزش افزوده هستند.

حقوق گمرکی چیست؟

حالا با روشن شدن بیشتر موضوع، باید ببینیم حقوق گمرکی به چه معناست و تفاوتش با سود بازرگانی در گمرک چیست؟ حقوق گمرکی یکی دیگر از اجزای اصلی حقوق ورودی است و بر اساس قانون امور گمرکی، به صورت درصدی ثابت از ارزش گمرکی (CIF) کالاهای وارداتی (شامل قیمت کالا، هزینه بیمه و حمل و نقل) محاسبه و دریافت خواهد شد. حقوق گمرکی در واقع نوعی مالیات بر واردات است که با هدف تامین درآمد دولت، حمایت از تولید داخلی و تنظیم تجارت خارجی از واردکنندگان کالا اخذ می شود.

تفاوت حقوق گمرکی با سود بازرگانی چیست؟

در ابتدا نگاهی کوتاه به تفاوت سود بازرگانی و حقوق گمرکی داریم و سپس در ادامه به جزئیات بیشتری می پردازیم.

ماهیت

حقوق گمرکی ماهیتی درآمدی دارد و به عنوان یک منبع پایدار برای تامین بخشی از درآمد دولت از واردات عمل می کند؛ اما سود بازرگانی ماهیت اقتصادی و تنظیمی دارد و بیشتر به عنوان ابزار سیاست گذاری تجاری برای کنترل بازار و حمایت از تولید داخلی استفاده می شود. به همین دلیل، سود بازرگانی انعطاف پذیرتر بوده و وابسته به شرایط اقتصادی کشور است. 

هدف

هدف حقوق گمرکی تأمین درآمد عمومی دولت از محل واردات کالاهاست و جنبه مالیاتی دارد. از طرفی، هدف سود بازرگانی بیشتر کنترل حجم خرید از چین یا سایر کشورها، حمایت از تولید داخلی و تنظیم بازار داخلی است. دولت با تغییر سود بازرگانی می تواند واردات برخی کالاها را تشویق یا محدود کند، بدون اینکه ساختار قانونی حقوق گمرکی تغییر کند. 

مرجع تعیین

حقوق گمرکی توسط مجلس شورای اسلامی و در قالب قانون ثابت تعیین می شود و تغییر آن به اصلاح قانون وابسته است؛ اما سود بازرگانی توسط هیئت وزیران و بر اساس شرایط اقتصادی، سیاست های تجاری و حمایت از تولید داخلی تعیین و به صورت دوره ای تغییر می کند. بنابراین یکی ماهیت قانونی و ثابت دارد و دیگری کاملاً اجرایی و سیاست محور است.

مقدار نرخ

نرخ حقوق گمرکی اغلب ثابت و برابر ۴ درصد ارزش گمرکی کالا (CIF) است و روی همه کالاها اعمال می شود. از طرف دیگر، نرخ سود بازرگانی ثابت نیست و بسته به نوع کالا، اولویت های وارداتی و سیاست های دولت ممکن است از صفر تا درصدهای بالا متغیر باشد. این تفاوت باعث می شود سهم سود بازرگانی در کنترل واردات بسیار مؤثرتر از حقوق گمرکی باشد. 

مبنای محاسبه

هر دو مورد بر اساس ارزش گمرکی کالا (CIF) محاسبه می شوند. این ارزش شامل قیمت کالا به همراه هزینه حمل و بیمه تا مرز کشور است. حقوق گمرکی ۴ درصد این ارزش است، اما سود بازرگانی با نرخ مصوب دولت ضرب در همان ارزش محاسبه می شود. این مبنا باعث می شود هر دو هزینه متناسب با ارزش واقعی کالا تعیین شوند.

اهمیت سود بازرگانی در گمرک چیست؟

اگر به فرمول اصلی حقوق ورودی مراجعه کنید، متوجه می شوید که تنها عامل متغیر، سود بازرگانی است. پس افزایش یا کاهش این سود توسط دولت، رابطه مستقیمی با میزان سودی دارید که شما می برید. در عمل، سود بازرگانی اثر بیشتری بر هزینه نهایی واردات دارد و برای شرکت های واردکننده مهم تر از حقوق گمرکی است. 

اگر می پرسید: «شرکت های واردکننده از سود بازرگانی چه نفعی می برند؟» برای پاسخ به این سوال، به مثال زیر توجه کنید.

فرض کنیم شرکتی یک کالا خاص را با مشخصات زیر وارد کشور می کند:

• قیمت کالا (FOB): حدود ۱۰ هزار دلار
• هزینه حمل و بیمه: هزار دلار
• نرخ حقوق گمرکی: ۴ درصد
• سود بازرگانی: ۲۰ درصد
• سایر عوارض: صفر (برای ساده سازی محاسبه)

نکته مهم: اصطلاح FOB به این معنی است که فروشنده کالا را تا لحظه بارگیری روی کشتی در بندر مبدا تحویل می دهد و بعد از آن، تمام هزینه و ریسک با خریدار است.

محاسبه ارزش گمرکی (CIF)

ارزش گمرکی = قیمت کالا + حمل + بیمه

CIF = ۱۰,۰۰۰ + ۱,۰۰۰ = ۱۱,۰۰۰ دلار

محاسبه حقوق گمرکی

۱۱,۰۰۰ × ۰.۰۴ = ۴۴۰

حقوق گمرکی = ۴۴۰ دلار

محاسبه سود بازرگانی

۱۱,۰۰۰ × ۰.۲۰ = ۲,۲۰۰

 سود بازرگانی = ۲,۲۰۰ دلار

محاسبه حقوق ورودی

۴۴۰ + ۲,۲۰۰ = ۲,۶۴۰

حقوق ورودی = ۲,۶۴۰ دلار

حالا فرض کنید، همان شرکت کالای دیگر وارد می کند که سود بازرگانی آن حدود ۵ درصد است. حقوق ورودی کالا طبق محاسبات فوق حدود ۹۹۰ دلار می شود. تفاوت حقوق ورودی کل کالای اولی (۲,۶۴۰ دلار) با دومی (۹۹۰ دلار) برابر با ۱۶۵۰ دلار است. پس می بینید که تفاوت در نرخ سود بازرگانی تا چه اندازه می تواند بر مالیات و سود یک شرکت وارد کننده تاثیر بگذارد.

اگر هم بخواهیم سایر عوارض از جمله عوارض هلال احمر (یک درصد از کل حقوق ورودی) و مالیات بر ارزش افزوده (۹ درصد براساس مجموع ارزش گمرکی و کل حقوق ورودی) را هم به مثال فوق اضافه کنیم، خواهیم دید که سود بازرگانی در هر دوی این عوارض تاثیر مستقیم دارد؛ بنابراین سود بازرگانی تعیین کننده اصلی هزینه واردات است.

مزایای درک عملکرد سود بازرگانی چیست؟

همان طور که مزیت سود بازرگانی برای شرکت های واردکننده و نقش آن در هزینه تمام شده واردات را قبل تر بررسی کردیم، اما درک این سود مزایای دیگری نیز دارد. در ادامه بیشتر توضیح می دهیم:

• کمک می کند شرکت ها قبل از خرید کالا، هزینه نهایی واردات را دقیق محاسبه کنند و جلوی ضرر ناگهانی را بگیرند.
• شرکت ها با دانستن نرخ سود بازرگانی می توانند قیمت فروش را به درستی تنظیم کرده و در بازار همچنان به رقابت بپردازند.
• باعث می شود اسناد مالی به شکل کامل تر و دقیق تری آماده شوند و در نتیجه، احتمال توقف کالا در گمرک کاهش یابد.
• آگاهی از تغییر نرخ سود بازرگانی باعث می شود شرکت ها در انتخاب کالاهای وارداتی خود محتاط تر عمل کنند.
• شاخص مهمی برای تحلیل ریسک، اعتبارسنجی مشتریان، مدیریت ارز و تصمیم گیری تسهیلاتی برای بانک هاست.

نحوه محاسبه سود بازرگانی چگونه است؟

گمرک هنگام ترخیص کالا، سود بازرگانی را بر اساس ارزش گمرکی کالا محاسبه و به همراه سایر هزینه ها از واردکننده دریافت می کند. گمرک اغلب این سود را طبق فرمول خاصی محاسبه می کند.

فرمول محاسبه سود بازرگانی

سود بازرگانی = ارزش گمرکی کالا (CIF) × نرخ سود بازرگانی

ارزش گمرکی کالا یا سیف (CIF) شامل موارد زیر است:

قیمت کالا + هزینه بیمه + هزینه حمل تا مرز یا بندر

در رویه های گمرکی نیز فاکتورهایی مانند وزن، تعداد یا ارزش سیف به همراه نرخ مصوب هیئت وزیران مبنا قرار می گیرد و نرخ سود بازرگانی به صورت درصدی از ارزش کالا اعمال می شود. همچنین تعرفه سود بازرگانی در گمرک ایران برای کالاهای باکیفیت، بی کیفیت یا حتی کالاهای نو و دست دوم تفاوتی ندارد. همچنین در این سیستم، محاسبه سود بازرگانی اغلب بر اساس وزن کالای وارداتی انجام می شود.

عوامل موثر برای سود بازرگانی چیست؟

عوامل تاثیرگذار بر سود بازرگانی در ایران به چند دسته اصلی تقسیم می شوند که در ادامه توضیح می دهیم:

• براساس نوع کالا: کالاهای ضروری و مواد اولیه برای تولید سود بازرگانی کمتری دارند، اما کالاهای لوکس و غیرضروری نرخ بالاتری می گیرند تا واردات شان کنترل شود.
• ارزش گمرکی کالا (CIF): سود بازرگانی بر اساس ارزش کالا یا همان CIF محاسبه می شود. هرچه ارزش کالا بیشتر باشد، مبلغ سود بازرگانی نیز افزایش می یابد.
• نرخ ارز و نوسانات آن: تغییرات قیمت ارز باعث افزایش یا کاهش ارزش ریالی کالاهای وارداتی می شود و در نتیجه میزان سود بازرگانی را تغییر می دهد.
• سیاست های دولت: دولت برای حمایت از تولید داخلی یا تنظیم بازار، نرخ سود بازرگانی را تغییر می دهد (کاهش برای حمایت یا افزایش برای محدود کردن واردات).
• شرایط اقتصادی کشور: در شرایط تورمی یا کمبود کالا، دولت ممکن است نرخ ها را برای کنترل بازار و تنظیم عرضه و تقاضا تغییر دهد.
• هدف گذاری اقتصادی: برای جلوگیری از واردات بی رویه یا حمایت از صنایع داخلی، نرخ سود بازرگانی بر اساس اولویت های اقتصادی تعیین یا اصلاح می شود.

معافیت از پرداخت سود بازرگانی در گمرک چیست؟

در برخی شرایط خاص که در قانون امور گمرکی و مصوبات دولت تعیین شده، واردکننده یا برخی اشخاص و نهادها از پرداخت سود بازرگانی به طور کامل یا تا سقف مشخصی معاف می شوند. این معافیت با هدف حمایت از گروه های خاص، کاهش هزینه واردات کالاهای ضروری یا حمایت از بخش های تولیدی اعمال می شود. همچنین شرایط معافیت در قالب بخشنامه ها و مصوبات هیئت وزیران اعلام می شود.

اگر می پرسید: «چه کسانی از پرداخت سود بازرگانی معاف هستند؟» برای پاسخ به موارد زیر توجه کنید:

• شرکت ها و استارت آپ های ثبت کننده اختراع
• شرکت های نوآور و واحدهای تولیدی فعال در زمینه محصولات اشتغال زا
• موسسات فعال در حوزه فناوری اطلاعات و شرکت های دانش بنیان

با توجه به سیاست های اقتصادی دولت، برخی شرکت ها، موسسات و محموله های تجاری نیز ممکن است در فهرست معافیت از پرداخت سود بازرگانی قرار می گیرند. با این حال، این مجموعه ها همچنان موظف به پرداخت کامل حقوق گمرکی و سایر عوارض گمرکی هستند تا بتوانند فرآیند ترخیص کالای وارداتی خود را انجام دهند.

کلام آخر

سود بازرگانی چیست؟ این سود عوارضی متغیر است که سالانه توسط هیئت وزیران از واردکننده دریافت می شود. سود بازرگانی در کنار حقوق گمرکی و سایر عوارض، حقوق ورودی کالاهای وارداتی به کشور را شکل می دهند. حقوق گمرکی بیشتر جنبه درآمدی و ثابت دارد، اما سود بازرگانی ابزاری تنظیمی برای کنترل واردات و تعادل بازار است. این سود بیشترین تاثیر را در هزینه های گمرکی شما دارد که براساس ارزش گمرکی کالا (CIF) محاسبه می شود. 

اگر به دنبال خرید کالا از چین و امارات و همچنین تحویل درب انبار هستید و حتی می خواهید در مورد انتخاب نوع کالا برای سود بیشتر و عوارض گمرکی مشاوره بگیرید، با کارشناسان ما وانیکس کمپانی در تماس باشید.

سوالات متداول

سود بازرگانی چیست؟

سود بازرگانی مبلغی متغیر است که توسط دولت برای تنظیم واردات و حمایت از تولید داخلی از کالاهای وارداتی دریافت می کند.

حقوق گمرکی چیست؟

حقوق گمرکی یک تعرفه ثابت ( ۴ درصد ارزش گمرکی کالا) است که طبق قانون امور گمرکی برای همه کالاهای وارداتی دریافت می شود.

تفاوت اصلی حقوق گمرکی و سود بازرگانی در گمرک چیست؟

حقوق گمرکی نرخ ثابت دارد، اما سود بازرگانی متغیر بوده و هر سال توسط دولت و بر اساس سیاست های اقتصادی تعیین می شود.

آیا سود بازرگانی برای همه کالاها یکسان است؟

خیر، میزان سود بازرگانی بسته به نوع کالا، سیاست های اقتصادی و شرایط بازار برای هر کالا متفاوت است.

چه نهادی سود بازرگانی را تعیین می کند؟

هیئت وزیران (دولت) هر سال نرخ سود بازرگانی را برای کالاهای مختلف تعیین و ابلاغ می کند.